Sociaal ondernemen

Editie: November-December 2013 | Tekst: | Fotografie: IStock

Net afgestudeerd en klaar om met beide benen het diepe van het werkende leven in te springen? Dit is hét moment om richting te kiezen. Wordt het een glansrijke carrière bij een multinational of ga je je maatschappelijke dromen achterna? Kiezen is niet meer nodig, nu sociaal ondernemen in opkomst is. Geld verdienen én je steentje bijdragen aan de maatschappij. Het kan!

Stijn van Zon

Stijn van Zon
  • Leeftijd: 24 jaar
  • Studie: Financieel Recht & Finance an Investments
  • Opleidingsinstituut: Erasmus Universiteit Rotterdam
  • Functie: Associate
  • Werkgever: The Boston Consulting Group (BCG)

#Helloimpact

ImpactHub Amsterdam is een community van bijna 300 leden. Alle leden zijn sociaal ondernemers met maatschappelijke en duurzame doelstellingen. Wil jij geïnspireerd worden door de uiteenlopende sociale initiatieven? Volg dan op Facebook de #HelloImpact campagne waarmee Impact Hub Amsterdam de verhalen, inspiratie en impact van de lokale koplopers wil delen en hun netwerk vergroten.

Een betere wereld begint bij jezelf

Als jonge starter hoef je geen keuze te maken tussen de profit- en non-profitsector. Maatschappelijke idealen combineren met geld verdienen kan met sociaal ondernemen. Dit is een trend in het buitenland, die meer en meer doorzet in Nederland. Goede voorbeelden zijn restaurant Fifteen van Jamie Oliver in Amsterdam, de fairtrade chocoladerepen van Tony Chocolonely en de duurzame boodschappen van Marqt. Een sociale onderneming, of ‘social enterprise’, bevindt zich ergens in het grijze gebied tussen de overheid, commerciële bedrijven en charitatieve instellingen, waardoor het een opzichzelfstaande sector vormt. Maar wat is nou precies sociaal ondernemen? En wat is een social enterprise?

Niet ‘ik’, niet ‘jij’, maar ‘wij’

Volgens het landelijk platform social-enterprise.nl staat bij sociaal ondernemen de maatschappelijke missie van het bedrijf centraal. Geld verdienen is van secundair belang. De primaire doelstelling is dat de dienst of het product van de social enterprise iets toevoegt aan de maatschappij. Op het gebied van milieu bijvoorbeeld, door de verkoop van duurzame boodschappen. Of op het gebied van jeugdwerkloosheid, door kansarme jongeren een werkplek te bieden. Niet de overheid, maar de maatschappij pakt zo maatschappelijke kwesties aan. Social enterprises dragen daarom bij aan een verschuiving van de verzorgingsstaat naar een participatiesamenleving. Niet ‘ik’, niet ‘jij’, maar ‘wij’. Samen dus. 

‘Geld is een middel, impact het doel’

Geen charitatieve- noch commerciële instelling

Wat is dan het verschil tussen een charitatieve instelling en een social enterprise? Beide dienen een maatschappelijk doel. Alleen is het maatschappelijke doel het voornaamste doel wat een social enterprise naleeft, terwijl het voor een charitatieve instelling simpelweg het enige is wat telt. Hoofdzakelijk verschillen de instellingen qua financiering: een charitatieve instelling is afhankelijk van giften en subsidies, een social enterprise niet. Dat maakt een social enterprise ten opzichte van een charitatieve instelling financieel zelfvoorzienend. Een social enterprise is dus anders dan een charitatieve instelling, maar het is geen commercieel bedrijf. Een social enterprise heeft net als een commercieel bedrijf een verdienmodel en beide leveren een product of dienst. Maar anders dan bij een commercieel bedrijf, draait het bij een social enterprise niet voornamelijk om wat er overblijft onder aan de streep, of hoe dik belegd de boterham is die er aan verdiend wordt. Volgens social-enterprise.nl dient een social enterprise een gezond verdienmodel te hebben om te overleven, alleen wordt de winst geherinvesteerd in het bedrijf en de gemeenschap om de missie te realiseren. Anders gezegd: ‘impact only’ geldt voor charitatieve instellingen, ‘finance only’ voor commerciële instellingen en ‘impact first’ voor social enterprises. Dus geld is een middel, impact het doel. 

Win-win-situatie

Sociale ondernemers delen de gedachte dat winst zich niet alleen laat uitdrukken in geld. Volgens hen is winst pas winst, als het om een maatschappelijke verdienste gaat. Voordeel voor iedereen dus. Een voorbeeld uit de praktijk: de website thuisafgehaald.nl is een online platform, waarop kookliefhebbers maaltijden delen met buurtgenoten. Hiermee strijdt men tegen voedselverspilling en wordt sociale cohesie gestimuleerd. Dit is een social enterprise, die naar een gezond financieel verdienmodel handelt, onder andere door adverteerders te werven. Een duidelijke win-win-situatie: gezonde social enterprise + strijd tegen voedselverspilling + contact met buurtgenoten = winst voor iedereen. 

‘De maatschappelijke missie staat centraal’

Geen aparte rechtsvorm

In Nederland bestaat geen aparte juridische entiteit voor social enterprises. Maar hebben we dat nodig? Stijn van Zon, oud-student Financieel Recht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, onderzocht deze vraag voor zijn afstudeerscriptie. Zijn conclusie? Hij acht het niet strikt noodzakelijk, maar duidt aan dat een aparte juridische entiteit wel toegevoegde waarde biedt. ‘In de meeste gevallen kiezen sociaal ondernemers nu voor een bv of stichting als rechtsvorm. Een aparte rechtsvorm voor social enterprises zou erkenning en herkenning opleveren, en het aantrekken van kapitaal vergemakkelijken. Daarnaast zou de balans tussen de sociale en financiële impact wettelijk vastgelegd kunnen worden, zodat aandeelhouders geen zeggenschap hebben op het verkiezen van winst boven sociale impact,’ legt Van Zon uit. ‘En de wetgever kan met het introduceren van een aparte rechtsvorm voor social enterprises een signaal geven dat Nederland sociaal ondernemen belangrijk vindt.’ Van Zon heeft goede hoop dat de social enterprise over tientallen jaren geen aparte sector meer is. ‘Tot die tijd moet de toekomstige sociaal ondernemer kiezen tussen bestaande rechtsvormen. Daarbij bepaalt de financieringsbron van de onderneming grotendeels de keuze voor de rechtsvorm. Is de financiering gebaseerd op giften en subsidies? Dan zou ik een stichting als rechtsvorm adviseren. Het blijkt in de praktijk namelijk niet gemakkelijk te zijn om giften en subsidies te ontvangen als je bij de Kamer van Koophandel staat ingeschreven als bv. Een stichting biedt geen mogelijkheid tot uitgifte van aandelen en uitkeren van rendement aan aandeelhouders. Dus als aandeelhouders investeren in je bedrijf, biedt de bv waarschijnlijk meer uitkomst. Daarentegen mist een bv als rechtsvorm de voordelen van de maatschappelijke doelstelling en de sociale uitstraling.’ 

‘Denk niet te lang na over je rechtsvorm. Het gaat immers om wat je doet voor de maatschappij’

Leg maatschappelijk doel vast

In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten bestaan wel aparte juridische entiteiten voor social enterprises. Een voordeel van een aparte rechtsvorm voor social enterprises – zoals de Community Interest Company in Groot-Brittannië – is dat wordt vastgelegd dat slechts een bepaald gedeelte van de gemaakte winst uitgekeerd mag worden aan aandeelhouders. Dat betekent dat het merendeel van de winst in de onderneming blijft en niet naar de aandeelhouders gaat. Zodoende wordt de garantie op de continuiteit van een social enterprise gewaarborgd. Van Zon: ‘Laat het maatschappelijke doel van je onderneming in de statuten vastleggen, evenals het dividend dat je maximaal wilt uitkeren aan aandeelhouders. Aangezien de statuten kwetsbaar zijn voor eventuele aanpassingen door aandeelhouders die op termijn winst kunnen verkiezen boven sociale impact, biedt dit geen volledige garantie op de continuïteit van de sociale onderneming. Maar het is in ieder geval een oplossing die duidelijkheid verschaft omtrent de verhouding van de financiën en maatschappelijke impact.’ Voor de toekomstige sociaal ondernemer heeft Van Zon een advies: ‘Denk goed na over welke rechtsvorm je kiest, maar blijf er niet té lang bij stilstaan. Het gaat er immers om wat jij met je onderneming doet voor de maatschappij. Dat is het belangrijkste.’

‘Achter elke social enterprise schuilt wel een verhaal’

Chocolade-crimineel

Achter social enterprises schuilen vaak de treurigste, of juist mooiste verhalen. In de wikkels van de chocoladerepen van Tony Chocolonely huist bijvoorbeeld niet alleen lekkere chocolade, maar ook de strijd voor een eerlijke cacaoketen. Deze strijd is ooit begonnen met Teun van de Keuken, die ontdekte dat kindslaven in West-Afrika gedwongen en onbetaald werken in de cacaoindustrie. Teun vindt dat hij als chocoladeconsument medeplichtig is aan slavernij en meldde zichzelf bij de politie aan als chocolade-crimineel. Dit leidde niet tot vervolg, maar het hof erkende wel de miserabele situatie in de cacao-industrie. Aangezien chocoladeproducenten niets daadwerkelijk deden om slavernij in te perken, besloot Teun (Tony) zelf de eerste slaafvrije chocolade (lonely) op de markt te brengen: Tony Chocolonely. Deze cacao wordt rechtstreeks ingekocht van boeren in Ghana en Ivoorkust voor een eerlijke prijs. Er is nog altijd ruimte voor verbeterde arbeidsomstandigheden in West-Afrika, maar het is een mooi, maatschappelijk doel om na te streven. Zo zie je maar, een betere wereld begint bij jezelf. Door een slaafvrije chocoladereep te kopen bijvoorbeeld. Of een maaltijd aan te bieden op thuisafgehaald.nl. Maar je steentje bijdragen aan jouw maatschapplijke idealen, dat doe je in eerste instantie op de arbeidsmarkt. Door een voorbeeld te nemen aan social enterprises. Of er zelf een op te zetten.