Wordt doorstuderen voor de elite?

Editie: Januari-Februari 2012 | Tekst: | Fotografie: iStock

Met alle veranderingen wordt studeren een steeds duurdere zaak. Is een hoge opleiding straks weer alleen weggelegd voor de happy few?

Wordt doorstuderen voor de elite?

Op 21 januari 2011 demonstreerden ruim 15.000 studenten op het Malieveld tegen de plannen van staatssecretaris van Onderwijs Halbe Zijlstra (VVD). Hij wil het aantal langstudeerders terugdringen door studenten die langer dan een jaar extra over hun bachelor of master doen met 3000 euro meer collegegeld te beboeten: de zogenoemde Halbeheffing. Met de opbrengsten wil Zijlstra de staatsschuld terugdringen en investeringen in het onderwijs betalen.

“Doorstuderen wordt heel prijzig”

Eigenlijk wilde Zijlstra maar een jaar langer toestaan voor beide fasen samen en de maatregel al dit studiejaar invoeren, maar onder druk van de Tweede Kamer werd het twee jaar en is de invoering uitgesteld tot volgend studiejaar. Volgens de Landelijke Studenten Vakbond vielen er in 2011 70.000 studenten onder de langstudeerregeling. Ook deeltijdstudenten moeten eraan geloven, al is een motie aangenomen waarin wordt gevraagd om een speciale regeling voor 1 september 2012. Overigens hebben langstudeerders in het nieuwe beleid ook geen recht meer op de felbegeerde OV-jaarkaart.

32.000 euro per jaar

Daarnaast moeten ook univer-siteiten en hogescholen 3000 euro per langstudeerder betalen. Bij elkaar moet dit 370 miljoen euro opleveren. Studenten die een tweede bachelor of master willen volgen moeten het zogeheten instellingscollegegeld betalen. Het gewone wettelijk collegegeld is 1771 euro (voor studiejaar 2012/2013), maar het instellingscollegegeld loopt uiteen van 6.000 tot 32.000 euro per jaar. Alleen studenten die een leraren- of zorgopleiding kiezen krijgen respijt, evenals degenen die al een tweede bachelor of master zijn gestart tijdens hun eerste studie. Tot slot wil de staatssecretaris vanaf collegejaar 2012-2013 de huidige basisbeurs in de masterfase vervangen door een sociaal leenstelsel. De terugbetaaltermijn wordt dan verlengd van 15 naar 20 jaar, waardoor de maandelijkse aflossing lager wordt. De aanvullende beurs voor studenten met minder draagkrachtige ouders blijft bestaan.

Tweedeling

Pascal ten Have, voorzitter van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb), wijst erop dat nu nog iedereen met talent kan studeren. “Maar straks krijgen mensen die langer studeren een boete. Ook de schakelprogramma’s worden duurder en wie een tweede studie wil doen is tussen de 15- en 18.000 euro per jaar kwijt.”

“Pabo- en zorgstudenten krijgen als enigen respijt”

Volgens Ten Have wordt studeren zo inderdaad iets voor de happy few. “Voor studenten met rijke ouders, studenten die meer verdienen dan 25.000 euro (13.000 euro levensonderhoud plus 12.000 euro collegegeld) en studenten zonder leenangst.”

Een tweedeling is het gevolg, denkt Ten Have. “Een grote groep zal tussen wal en schip vallen. Degenen die stoppen na hun hbo bachelor zullen worden ingehaald door hbo-masterstudenten en wo-bachelors.” Daarnaast zullen er in de toekomst minder hoogopgeleiden zijn. “Mensen zullen eerder moeten gaan werken. Als je dan nog een deeltijdstudie wilt doen, val je onder hetzelfde regime als voltijdstudenten en krijg je ook een langstudeerdersboete. Het aantal deeltijdstudenten is waarschijnlijk daardoor dit jaar al gedaald met 30 procent.”

Minder studenten

Op het hbo is het aantal aanmeldingen dit jaar met 10 procent afgenomen. Alleen bij de lerarenopleidingen, waarvoor de maatregel niet geldt, was een lichte stijging te zien van het aantal deeltijdstudenten. Ten Have: “Nu zijn er nog 75.000 deeltijdstudenten, straks zijn dat er veel minder.” Wat hem nog het meest tegenstaat aan het beleid van Zijlstra is het ontmoedigen van de masters. “Terwijl Economische Zaken juist innovatie wil stimuleren. We hebben masterstudenten nodig! Hoogwaardige ingenieurs, om economisch gewin te behalen. Dat is een discrepantie in het beleid.”

Ten Have denkt dat er veel te weinig communicatie is tussen Economische Zaken en Onderwijs. “Als er een integraal beleid wordt gevoerd, zou dat een beleid van meer stimuleren zijn. Ik vind het huidige beleid visieloos. Een domme zet.”

Stem laten horen

Studenten uit de lagere economische klasse zijn volgens Ten Have het meest slachtoffer van het kabinetsbeleid. “En studenten die een tweejarige master willen volgen. In Delft duurt een studie sterrenkunde of lucht- en ruimtevaart al gauw 7 of 8 jaar. Mensen die deze technische richtingen kiezen zijn dus vooral de dupe.” De LSVb is nog met beide ministeries in gesprek. “Onze inzet is om de impact van het beleid zo klein mogelijk te houden.”

De vraag is of de bond veel kan bereiken. “Het is nu moeilijk. De wet ligt bij de Raad van State en die komt waarschijnlijk in het eerste kwartaal van 2012 met een advies. Dan wordt het beleid pas reeel.” Tot die tijd hoopt Ten Have dat studenten zich zullen blijven roeren en hun stem laten horen.

“Het huidige beleid is visieloos”

Onbetaalbare rekening

Volgens onderwijssocioloog en emeritus hoogleraar Han Leune van de Erasmus Universiteit Rotterdam is het risico dat met het huidige beleid studeren alleen is weggelegd voor de happy few behoorlijk groot. Leune was onder meer voorzitter van de Onderwijsraad en tot 2004 plaatsvervangend kroonlid van de Sociaal-Economische Raad (SER) op het terrein van onderwijs- en arbeidsmarktbeleid. “Doorstuderen wordt heel prijzig. Helemaal voor een tweede bachelor. Dat wordt een onbetaalbare rekening van 10- tot 12.000 euro per jaar. Vaak is het ook zo dat werkgevers niet betalen.”

Volgens Leune komt het hoger onderwijs door de kabinetsmaatregelen meer onder druk te staan. Maar hij  heeft weinig tegen het sociale leenstelsel. “De leencondities zijn redelijk soepel, evenals de manier van afbetalen.”

Grenzen

Als het hoger onderwijs minder toegankelijk wordt, heeft dat wel zijn grenzen. “In de Lissabon-doelstelling staat dat we zoveel mogelijk hoogopgeleide mensen af willen leveren.” Leune vindt het riskant om te experimenteren met hogere kosten voor hoger onderwijs. “Talent moet tot ontwikkeling komen. We moeten voorkomen dat we vervallen in kunstgrepen. In het hbo ligt dat op de loer: de kwaliteitsmaatstaven gaan omlaag en het rendement is in sommige gevallen schijn.” Het gaat Leune te ver om te stellen dat de economie of innovatiekansen door het beleid in gevaar komen. “We moeten het ook niet overdrijven. Als er mensen gaan afvallen, heeft dat consequenties. Maar het is nog niet zover.”